Η ΠΡΩΤΗ ΝΙΚΗ

Η ΜΑΧΗ ΣΤΟ ΒΑΛΤΕΤΣΙ

24 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1821

12-13 ΜΑΪΟΥ 1821

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Η φλόγα της Ελληνικής επανάστασης που ξεκίνησε από την Καλαμάτα έχει εξαπλωθεί σε όλο τον ελληνικό χώρο. Από τις Παραδουνάβιες επαρχίες ως τη Μακεδονιά, τη Θεσσαλία (κυρίως στο Πήλιο), τη Στερεά Ελλάδα και τη Πελοπόννησο όλοι οι ελληνόφρονες πληθυσμοί έχουν ξεσηκωθεί εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι περισσότερες επιτυχίες σημειώνονται στο Μοριά όπου οι τούρκοι αναγκάζονται να κλειστούν μέσα στα οχυρά τους μην αποτολμώντας μια αποφασιστική μάχη με τον άτακτο μέχρι τότε Ελληνικό στρατό. Οι κυριότεροι λόγοι της απομόνωσης αυτής των Οθωμανών είναι το απαρχαιωμένο (ως ανύπαρκτο) οδικό δίκτυο της ελληνικής χερσονήσου καθώς και η εκστρατεία του διοικητή της Πελοποννήσου, Χουρσίτ Πασά, ως μέρος της στρατιάς του Σουλτάνου εναντίον του Αλί Πασά των Ιωαννίνων. Οι Έλληνες έχουν πλησιάσει επικίνδυνα και στήνουν σιγά σιγά πολιορκία στην Τριπολιτσά που αποτελεί το οικονομικό, στρατιωτικό και διοικητικό κέντρο της οθωμανικής εξουσίας στη περιοχή. Ο Χουρσίτ αποφασίζει να στείλει ενισχύσεις τόσο στη Τριπολιτσά όσο και στις υπόλοιπες περιοχές για να καταπνίξει την επανάσταση αλλά και να σώσει τη προσωπική του περιουσία εντός της πόλης.

Στέλνει ισχυρό στράτευμα υπό τον Κιοσμέτ Μπέη ο οποίος το χωρίζει σε δύο τμήματα για να πλήξει την επανάσταση σε όλες τις εστίες της. Το πρώτο τμήμα με 8 χιλιάδες πεζούς και χίλιους ιππείς, στο οποίο ηγείται ο ίδιος μαζί με τον Ομέρ Βρυώνη κατευθύνεται ανατολικά και το δεύτερο αποτελούμενο από 3,5 χιλιάδες Αλβανούς μισθοφόρους υπό τον Κεχαγιάμπεη κατευθύνεται δυτικά, με άμεσο σκοπό να ενισχύσει τη φρουρά της Τριπολιτσάς. Το τουρκικό σώμα περνάει ανενόχλητο στο Ρίο, λύνει τη πολιορκία της Πάτρας, καταστρέφει τη Βοστίτσα (Αίγιο) και διαλύει τις πολιορκίες της Κορίνθου και του Άργους. Στις 6 Απριλίου ο Κεχαγιάμπεης μπαίνει θριαμβευτής στη Τριπολιτσά σκορπίζοντας χαρά και ελπίδα στους πολιορκημένους Τούρκους της πόλης.

Η ΜΑΧΗ

Η ανενόχλητη προέλαση του Κεχαγιάμπεη στη Τριπολιτσά ίσως αποτελεί έναν στρατηγικό θρίαμβο του αρχιστράτηγου της επανάστασης Θεόδωρου Κολοκοτρώνη! Ο ιδιοφυής Έλληνας στρατιωτικός δεν επέλεξε να συγκρουστεί σε ανοιχτό πεδίο με μια οργανωμένη μονάδα του τουρκικού τακτικού στρατού αλλά να τους "κλείσει" μέσα στα τείχη μια πόλης. Περισσότεροι άντρες μέσα στη πόλη σημαίνει μεγαλύτερη κατανάλωση τροφίμων και νερού. Η έλλειψη τροφής και ο κίνδυνος εμφάνισεις επειδημιών θα ανάγκαζε τους πολιορκημένους να βγουν από τα τείχη σύντομα αναζητώντας διέξοδο. Ο Γέρος του Μοριά στήνει στρατόπεδα περιμετρικά της πόλης. Το ένα υπό τον Πλαπούτα στο στη Πιάνα, το άλλο υπό τον Παπαδιαμαντόπουλο στο Χρυσοβίτσι, ενισχύει το ήδη υπάρχον στρατόπεδο στο Λεβίδι και για να περισφίξει τον κλοιό κατασκευάζει στις 16 Απριλίου το ισχυρότερο στρατόπεδο στο Βαλτέτσι. Διαβλέπει τη στρατηγική σημασία του χωριού και οχυρώνει τους τέσσερις λόφους γύρω από τη περιοχή με ισχυρά ταμπούρια και μεγάλο μέρος του ελληνικού στρατού.

Η πρώτη απόπειρα διάσπασης του κλοιού έγινε από τον Κεχαγιάμπεη στις 24 Απριλίου. Ο ίδιος ο τουρκος διοικητής ηγήθηκε επίθεσης 4 χιλιάδων αντρών εναντίον του Βαλτετσίου καθώς και οι τούρκοι αντιλήφθηκαν τη στρατηγική του σημασία. Η επίθεση ήταν σφοδρή και οι έλληνες υπό τον Κυριακούλη Μαυρομιχάλη αναγκάζονται να υποχωρήσουν. Το χωριό έχει σχεδόν καταληφθεί, μόνο στο βόρειο τμήμα μαίνονται συγκρούσεις όταν καταφθάνει το τμήμα του Πλαπούτα και πλαγιοκοπεί τους επελαύνοντες Οθωμανούς αναγκάζοντας τους να υποχωρήσουν. Εκείνη τη στιγμή φτάνει και ο Κολοκοτρώνης και τρέπει σε άτακτη φυγή τους στρατιώτες του Κεχαγιάμπεη μέχρι το χωριό Μάκρη.

Η παρολίγον επιτυχία των Τούρκων που θα σήμανε και το πρόωρο τέλος της πολιορκίας θορύβησε τον αρχιστράτηγο που ενίσχυσε περαιτέρω τη θέσω στο Βαλτέτσι τοποθετώντας ισχυρή φρουρά χιλίων αντρών. Ξαναφτιάχνει τα ταμπούρια και φροντίζει για θέματα επιμελητείας και διοικητικής μέριμνας. Η εμπειρία του στον αγγλικό στρατό αρχίζ

ει να αποδίδει καρπούς. Τοποθετεί φρουρά στο ύψωμα απάνω Χρέπα που έχει ορατότητα σε όλη τη περιοχή

με σκοπό να ειδοποιήσει με φωτιές τους οπλαρχηγούς για τον τόπο και τον χρόνο της επόμενης επίθεσης των πολιορκημένων.

Στις 12 Μαϊου ο Τούρκος διοικητής με 9 χιλιάδες πεζούς, 3 χιλιάδες ιππείς και 4 κανόνια ξεκινάει από τη Τρίπολη για να επιτεθεί στο Βαλτέτσι. Χρησιμοποιεί όλες του τις δυνάμεις για να δώσει το τελειωτικό χτύπημα στους πολιορκητές, πράξη που ίσως φανερώνει την απόγνωση του λόγω της στενής πλέον πολιορκίας. Το σήμα δόθηκε από την Χρέπα και όλοι οι Έλληνες οπλαρχηγοι κατευθύνονται και αυτοί στο στρατηγικής σημασίας χωριό για ενισχύσουν τη φρουρά των 2χιλιάδων τριακοσίων αντρών που βρίσκονται ταμπουρωμένοι. Ο Κεχαγιάμπεης παραμένει στη πεδιάδα με τους ιππείς, ενώ το πεζικό υπό τον Ρουμπή κατευθύνεται στο Βαλτέτσι ακολουθούμενο από τα κανόνια που προχωράνε πολύ αργά. Το τελεσίγραφο του Ρουμπή απορρίπτεται από τον υπερασπιστή του χωριού, Κυρ. Μαυρομιχάλη και η επίθεση ξεκινάει με γιουρούσι των τούρκων στο ταμπούρι του Μητροπέτροβα. Η μάχη είναι σκληρή και ενώ οι Τούρκοι προωθούνται σιγά σιγά, καταφθάνει ο Κολοκοτρώνης με επτακόσιους άντρες και προκαλεί πολλές απώλειες στους επιτιθέμενους. Ο Ρουμπής καλεί για ενισχύσεις ώστε να μη χρειαστεί να υποχωρήσει. Ο Κολοκοτρώνης χωρίζει τους άντρες του σε δύο τμήματα. Το ένα συνεχίζει να επιτίθεται στους στρατιώτες του Ρουμπή και το άλλο στήνει ενέδρες στις ενισχύσεις. Το απόγευμα έφτασε και ο Πλαπούτας με τους οκτακόσιους στρατιώτες του που παραπλανήθηκε από τους ελιγμούς των Τούρκων και κατευθύνθηκε στην αρχή προς το Λεβίδι. Το τουρκικό πυροβολικό πλέον έχει φτάσει κοντά και βάλλει κατά των Ελλήνων με όχι ιδιαίτερη επιτυχία, είτε λόγω κακού χειρισμού, είτε λόγω της φύσης του εδάφους. Έρχονται και άλλοι Έλληνες οπλαρχηγοί, ο Δεληγιάννης και ο Δημητρακόπουλος και σφυροκοπούν τους Τούρκους από όλες τις πλευρές. Η νύχτα πέφτει και η μάχη συνεχίζει με σφοδρότητα χωρίς καμία από τις δύο πλευρές να δείχνει διάθεση να οπισθοχωρήσει.

Με τη κάλυψη του σκοταδιού, ο Κολοκοτρώνης με τη φρουρά του μπαίνει στο Βαλτέτσι και προμηθεύει τους υπερασπιστές με πολεμοφόδια και τρόφιμα. Τους εμψυχώνει και φεύγει πριν να ανατείλει ο ήλιος και είναι εύκολος στόχος για τα τουρκικά τουφέκια. Η επόμενη μέρα ξεκινάει με σφοδρές συγκρούσεις καθώς οι Τούρκοι υπό τον Ρουμπή πολεμούν με μανία ώστε να μη περικυκλωθούν. Το τουρκικό πυροβολικό εκτελεί νέες βολές για να βοηθήσει την κατάσταση χωρίς αποτέλεσμα αφού ορισμένες οβίδες πέφτουν μέσα στους ομοεθνείς τους! Ο διοικητής του πεζικού των Οθωμανών δεν έχει άλλη επιλογή από το να διατάξει οπισθοχώρηση αφού δεν μπορεί πλέον να προωθήσει τις δυνάμεις του και κινδυνεύει με περικύκλωση και αφανισμό. Ο Κολοκοτρώνης αντιλαμβάνεται έγκαιρα τις προθέσεις του αντιπάλου του και διατάσσει γενική αντεπίθεση που εξελίσσεται σε σφαγή των Τούρκων στρατιωτών. Η ορμή των Ελλήνων ήταν τέτοια που με δυσκολία τους συγκράτησε πριν συνεχίσουν τη καταδίωξη στη πεδιάδα όπου τους περίμεναν οι 3 χιλιάδες ιππείς που είχε κρατήσει στα μετόπισθεν ο Κεχαγιάμπεης. Ο σωστός σχεδιασμός του Οθωμανού στρατηγού έσωσε τον στρατό του από τον αφανισμό αλλά και η σύνεση του Κολοκοτρώνη να διακόψει τη καταδίωξη δεν επέτρεψε στους Τούρκους να μετριάσουν την επιτυχία των ελληνικών όπλων.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Το δεύτερο σκέλος της μάχης στο Βαλτέτσι στοίχισε στους Οθωμανούς 514 νεκρούς, πολλούς τραυματίες, 4 πεδινά πυροβόλα, πολλά πολεμοφόδια και σκηνές εκστρατείας. Οι Έλληνες είχαν μόλις 7 νεκρούς και λίγους τραυματίες ενώ πήραν 4 χιλιάδες τουφέκια ως λάφυρο. Η μάχη αυτή ήταν η πρώτη "τακτική" νίκη του ελληνικού στρατού. Δεν ήταν μια νίκη κλεφτοπολέμου αλλά εγκαινίασε στρατηγική και ανώτερη τακτική διοίκηση στην επανάσταση των Ελλήνων. Τα κλειδιά της επικράτησης ήταν η διοικητική μέριμνα και οι κινήσεις πλευροκόπησης καθώς και η απόκτηση τοπικής υπεροχής πυρός, έννοιες που δεν υπήρχαν στις συνολικές πάγιες τακτικές της κλεφτουριάς. Οι Τούρκοι δεν αποτόλμησαν να βγουν ξανά από τα τείχη της Τριπολιτσάς, περιμένοντας στωικά τη σωτηρία τους από νέο σώμα στρατού του Χουρσίτ Πασά. Μια βοήθεια που δεν ήρθε ποτέ...

Η κατάληψη της πρωτεύουσας του Μοριά, με άμεση συνέπεια την ανεξαρτησία της Πελοποννήσου ήταν πλέον θέμα χρόνου. Αλλά και στον ψυχολογικό τομέα οι επιπτώσεις ήταν εξίσου σημαντικές. Οι Έλληνες πείσθηκαν πλέον για τις πιθανότητες νίκης σε αυτή τη διαμάχη (κυρίως οι προύχοντες), αλλά και οι Τούρκοι έμαθαν να φοβούνται το

υς Έλληνες οπλαρχηγούς και κυρίως τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. Η σημασία της νίκης αυτής αποτυπώθηκε από τον Δεληγιάννη που έζησε τη μάχη: "Αυτή η ένδοξος νίκη ήταν η κρίσις της Ελληνικής Επαναστάσεως και εις αυτήν χρεωστείται η ανεξαρτησία της πατρίδος καθ'ότι ενεθάρρυνε και εμψύχωσε τους Έλληνας".

το χωριό Βαλτέτσι σήμερα

Η ΣΑΛΑΜΙΝΑ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ

Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΤΗΣ ΚΥΜΗΣ

474π.Χ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Τα έτη 480-479π.Χ. θεωρούνται από πολλούς ιστορικούς (ίσως όχι άδικα) ως οι σημαντικότερες χρονιές του Δυτικού πολιτισμού ακόμη και της ανθρώπινης Ιστορίας. Η χαώδης Περσική Αυτοκρατορία κατέπεσε εναντίον του κατακερματισμένου σε πόλεις-κράτη Ελληνισμού και με βάση τη λογική των αριθμών η επικράτηση της ήταν δεδομένη. Εκατομμύρια άνθρωποι κινητοποιήθηκαν από τη Μικρά Ασία και την Αίγυπτο μέχρι και την Ινδία για τη πραγματοποίηση της τεραστίων διαστάσεων εισβολής που προσωπικά πιστεύω δεν είχε σκοπό μόνο την υποδούλωση της Ελλάδος (και μικρότερο στράτευμα θα ήταν αρκετό σύμφωνα με τα πιστεύω της εποχής), αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης!

Οι διαθέσεις του Μεγάλου Βασιλιά της Περσίας φαίνονται πιο καθαρά από τη συμμαχία του με τους Καρχηδόνιους, σύμφωνα με τον Διόδωρο Σικελιώτη (Βιβλίο Ζ',κεφ.20), με σκοπό τη ταυτόχρονη ήττα των Συρακουσών από τους Φοίνικες της Δύσης και την υποδούλωση της Σικελίας. Στη μάχη της Ιμέρας όμως το 480π.Χ. (παράλληλα με τις Θερμοπύλες ή τη Σαλαμίνα, ανάλογα τον ιστορικό) ο τύραννος των Συρακουσών Γέλων κατατρόπωσε τον στρατό των 300 χιλιάδων πολεμ

ιστών της Καρχηδόνας μέσα σε μία μέρα και ουδετεροποίησε την απειλή της μεγάλης αυτής πόλης για εβδομήντα ολόκληρα χρόνια!

Και ενώ ο πόλεμος στην ανατολική Μεσόγειο έληξε ουσιαστικά τον επόμενο χρόνο με τις μάχες στις Πλαταιές και στη Μυκάλη, οι "λογαριασμοί" στη Δύση δεν είχαν κλείσει οριστικά. Οι πιστοί σύμμαχοι των Καρχηδονίων και ορκισμένοι αντίπαλοι των Ελλήνων τόσο στη θάλασσα όσο και στην Ιταλική χερσόνησο, Ετρούσκοι (Τηρρυνοί) δεν είχαν πει τη τελευταία τους λέξη. Με μηδαμινές απώλειες στη μάχη της Ιμέρας και με ισχυρό ναυτικό αποτελούμενο από έμπειρα πληρώματα, απειλούσαν το ελληνικό εμπόριο σε όλη τη δυτική Μεσόγειο. Η πολεμική αναμέτρηση δεν άργησε να έρθει.

Η ΜΑΧΗ

Η εμπειρία της αντιπαράθεσης με την οπλιτική φάλαγγα τόσο στη πεδιάδα της Ιμέρας όσο και στα πεδία μαχών της Μεγάλης Ελλάδας, προφανώς είχε αποθαρρύνει τους Ετρούσκους από μια χερσαία εισβολή στη νότια Ιταλία. Καμία δύναμη της εποχής δε μπορούσε να αντισταθεί στη προέλαση της φάλαγγας. Θα έπρεπε να περάσουν αρκετά χρόνια ώστε το Καρχηδονιακό ιππικό και η ρωμαϊκή λεγεώνα να μπορέσουν να αντιπαρατεθούν απέναντι στον ελληνικό τρόπο πολέμου.

Οι Ετρούσκοι επέλεξαν τη θαλάσσια αντιπαράθεση ως τρόπο εμπλοκής με τους Ιταλιώτες Έλληνες ως μέσον αποδυνάμωσης τους. Εξάλλου ο πόλεμος διεξάγεται περισσότερο με τα χρήματα και λιγότερο με τα όπλα όπως επισημαίνει και ο Θουκυδίδης! Οι Έλληνες της περιοχής ήταν απασχολημένοι με τη διχόνοια μεταξύ τους, το διαχρονικό σαράκι της φυλής, οπότε ο λαός της κεντρικής Ιταλίας μπορούσε να δράσει ανεχόχλητος στη προπαρασκευή του στόλου, αλλά και στην επιλογή του τόπου και χρόνου της επερχόμενης ναυμαχίας.

Λεπτομέρειες της μεγάλης ναυτικής σύγκρουσης δυστυχώς δεν έχουν σωθεί. Το 474 π.Χ. ένας μεγάλος Ετρούσκικος στόλος ξεκίνησε με πορεία προς Νότον να πλήξει τη πό

λη της Κύμης, στον κόλπο της Νεάπολης (σημ.Νάπολι). Ο τύραννος της Κύμης Αριστόδημος έστειλε επείγον μήνυμα στον τύραννο των Συρακουσών Ιέρων Α' (αδερφός του Γέλωνος) για αποστολή του στόλου της πανίσχυρης Σικελικής πόλης προς υπεράσπιση των Ελλήνων του Ιταλικού νότου. Οι Συρακούσιοι έφτασαν έγκαιρα και η μάχη έληξε με πανωλεθρία των Ετρούσκων δίνοντας οριστικό τέλος στη κολοσσιαία σύκρουση της Δυτικής Μεσογείου.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Ο θρίαμβος των ελληνικών τριήρεων έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην ισσοροπία δυνάμεων σε ολόκληρη την Ιταλική χερσόνησο. Οι ελληνικές πόλεις άνθισαν ακόμη περισσότερο λόγω του ελεύθερου εμπορίου και μάλιστα ο Τάραντας έφτασε σε πλούτο την Αθήνα και τις Συρακούσες. Οι δημοκρατία έφτασε στην Ιταλία, με παράλληλη άνθηση των τεχνών και των επιστημών, όπως στη μητροπολιτική Ελλάδα και στη Σικελία.

Οι επιπτώσεις της ναυμαχίας για τους Ετρούσκους ήταν καταλυτικές. Προφανώς το άνθος της νεολαίας χάθηκε στα νερά του κόλπου της Νεάπολης, αφήνωντας ένα δυσαναπλήρωτο κενό τόσο στη κοινωνία και την οικονομία, οσο και στις ένοπλες δυνάμεις των Ιταλών. Πολύ σύντομα οι Ρωμαίο στη κεντρική Ιταλία και οι Γαλάτες στη βόρεια τους κατενίκησαν, καταλύοντας τη δύναμη τους και τελικά υποδουλώνοντας τους.

Η νίκη των Ελλήνων άνοιξε τον δρόμο για την ουσιαστική απεξάρτηση της Ρώμης από τη κυριαρχία των Ετρούσκων όσο και την ανατροπή της ισχύος με την επικράτηση των λεγεώνων της "Αιώνιας Πόλης". Η ναυμαχία της Κύμης είναι ένα ακόμα ένα παράδειγμα πως μια σύγκρουση μεταξύ δύο δυνάμεων μπορεί να ωφελήσει μία τρίτη ανερχόμενη δύναμη που μέχρι τότε δεν είχε σημαντική επιρροή στα τεκτενόμενα της περιοχή και να υπερισχύσει έναντι των υπαρχόντων υπερδυνάμεων.Ένας προάγγελος της υπερίσχυσης των Αράβων στη Συροπαλαιστίνη και την Αίγυπτο έπειτα από αιώνες Βυζαντινο-Περσικών πολέμων!

Η ΕΔΡΑΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

Η ΜΑΧΗ ΣΤΑ ΔΕΡΒΕΝΑΚΙΑ

26 ΙΟΥΛΙΟΥ 1822

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Μετά την άλωση της Τριπολιτσάς στις 23 Σεπτεμβρίου του 1821, οι επαναστατημένοι Έλληνες έχουν αποκτήσει τον ουσιαστικό έλεγχο της Πελοποννήσου καθώς η πόλη αυτή αποτελούσε το διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο των Οθωμανών στη περιοχή. Η απουσία του Τούρκου στρατιωτικού διοικητή Χουρσίτ Πασά στην Ήπειρο για την εξόντωση του Αλή Πασά έκανε πιο εύκολο το έργο των Ελλήνων αλλά καθυστέρησε και την αντεπίθεση της Αυτοκρατορίας. Ο Αλή Πασάς ηττήθηκε και εκτελέστηκε το 1822 και ο Χουρσίτ ξεκίνησε αμέσως να συγκεντρώνει στρατό για να εισβάλλει στις επαναστατημένες επαρχίες. Έπεσε όμως στη δυσμένεια του Σουλτάνου και απαλλάχθηκε των καθηκόντων του. Τον αντικατέστησε ο Μαχμούτ Πασάς, ο επονομαζόμενος Δράμαλης. Ο καινούργιος Τούρκος στρατιωτικός διοικητής συγκέντρωσε στη Λάρισα μία τεράστια (για τα δεδομένα της εποχής και της περιοχής) στρατιά αποτελούμενη από 24 χιλιάδες πεζούς, 6 χιλιάδες ιππείς και 6 κανόνια!

Ξεκίνησε τη προέλαση του με μεγάλες προσδοκίες σκορπίζοντας τον τρόμο στους προεστούς των Ελλήνων, όχι όμως στους οπλαρχηγούς και ιδιαίτερα στον Κολοκοτρώνη που περίμενε πώς και πώς την αντίδραση των Τούρκων για να τους κατατροπώσει και να εδραιώσει την ελληνική κυριαρχία στη περιοχή. Ο αρχιστράτηγος των Ελλήνων εκτός του κλεφτοπολέμου, είχε υπηρετήσει ως αξιωματικός και στον τακτικό Αγγλικό στρατό και γνώριζε καλά τις αδυναμίες που παρουσιάζει ένα στράτευμα κατά τη πορεία του και αυτές σκόπευε να εκμεταλλευτεί. Ο Δράμαλης προήλασε ανενόχλητος στη Βοιωτία προξενώντας μεγάλες καταστροφές όπως και στην Αττική, προσπερνώντας όμως την Ακρόπολη των Αθηνών. Πέρασε με ευκολία τα στενά των Γερανείων και κατέλαβε την Κόρινθο. Εκεί συγκάλεσε πολεμικό συμβούλιο όπου πολλοί διοικητές του πρότειναν να κατασκευάσει αποθήκες τροφίμων και πυρομαχικών καθιστώντας έτσι την πόλη ορμητήριο του για τη διάρκεια του πολέμου.

Ο ίδιος όμως μή έχοντας γνώση του ορεινής μορφολογίας του εδάφους της Πελοποννήσου και με περίσση αυτοπεποίθηση, καθώς δε συνάντησε καμία αντίσταση, διέταξε τη συνέχιση της προέλασης μέχρι το Ναύπλιο και τον ανεφοδιασμό του από τον Οθωμανικό στόλο εκεί. Μετά θα ξεκινούσε για την ανάκτηση της Τριπολιτσάς αναγκάζοντας τους Έλληνες να καταφύγουν στα βουνά και να ξαναρχίσουν τον κλεφτοπόλεμο. Αυτό ακριβώς είχε στο μυαλό του να κάνει ο Κολοκοτρώνης αλλά πριν ακόμη φτάσουν οι Τούρκοι τόσο βαθειά μέσα στις επαναστατημένες περιοχές! Ο γερο-στρατηγός μάζευε από παντού άντρες, πολλές φορές με απειλές, καθώς η περιοχή ήταν ιδανική για ενέδρες και η ολοκληρωτική νίκη εναντίον τόσο μεγάλης στρατιάς του φαινόταν πιθανή. Δυστυχώς δεν συμμερίζοταν τις απόψεις του πολλοί από τους Έλληνες αρχηγούς του Αγώνα. Χαρακτηριστική είναι η υποτιμητική φράση του Μαυρομιχάλη: «Πηγαίνει να ξαναγίνει κλέφτης στα βουνά και να πιάση τα κορφοβούνια και τους Αηλιάδες...»

Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ

Το πρώτο μέλημα του Δράμαλη ήταν να ανεφοδιάσει τη φρουρά του Ναυπλίου που διαπραγματευόταν τη παράδοση στους Έλληνες. Ξεκίνησε από τη Κόρινθο ακολουθώντας τη συντομώτερη οδό, αυτή των στενών των Δερβενακίων.

Παρά τις προσπάθειες του Κολοκοτρώνη (καθώς αυτός ήταν και ο ιδανικός τόπος για ενέδρα) οι Έλληνες μουδιασμένοι ακόμη από το μέγεθος της στρατιάς των Τούρκων, άφησαν τους εισβολείς να περάσουν ανενόχλητοι και να φτάσουν στο Άργος. Ο Δράμαλης με περίσσιο θράσσος δεν άφησε οπισθοφυλακή στα στενά για να προστατεύει τις οδούς ανεφοδιασμού αλλά και πιθανής οπισθοχώρησης. Ο Υψηλάντης βλέπωντας το λάθος του Τούρκου στρατηγού, έσπευσε με εφτακόσιους άντρες να υπερασπιστεί το φρούριο του Άργους , Λάρισα. Μετά από σύντομη πολιορκία ο ευφυής έλληνας στρατιωτικός εγκατέλειψε το φρούριο αφού πρώτα είχε επιτύχει τον στόχο του, τα εφόδια της στρατιάς του Δράμαλη είχαν τελειώσει.

Σύντομα ο Τούρκος διοικητής κατάλαβε πως έπρεπε να υποχωρήσει στη Κόρινθο να ανεφοδιαστεί και στο μέλλον να προελάσει με περισσότερη σύνεση. Ο Γέρος του Μοριά όμως δεν σκόπευε να τον αφήσει να μάθει από το λάθος του! Είχε τόση πίστη στη νίκη που στο νέο πολεμικό συμβούλιο των Ελλήνων δήλωσε: «Εχω τόσην βεβαιότητα να σας ειπώ να μην πάρετε ούτε τα άρματά σας, για να πάρωμε των Τούρκων. Σήμερα ο καθένας από εμάς θα καταδιώκη πολλούς...» Μάζεψε πολλούς άντρες στα Δερβενάκια και αφού άφησε την εμπροσθοφυλακή των Τούρκων (αλβανοί ιππείς) να περάσει σχετικά εύκολα, κατέπεσε με ορμή επάνω στο πεζικό κατασφάζοντας τους ανήμπορους να αντιδράσουν τούρκους. Οι περιγραφές των ιστορικών της εποχής ειναι χαρακτηριστικές: «Από εκάστου λόφου ανεπήδων ένοπλοι Ελληνες και καπνός πυρίτιδος κατεκάλυψε όλας τας κλιτύς του όρους. Οι Τούρκοι ιππείς, υποχωρήσαντες τάχιστα, προσεπάθησαν να αναβώσι την δεξιάν όχθην του χειμάρρου, αφ' ης ανελίσσεται η ανωφέρεια του Αγίου Σώστη. Οι πεζοί παρηκολούθουν όπως ηδύναντο, τα όπλα δε και αι αποσκευαί και παν ό,τι παρεκώλυε την πορείαν απερρίφθησαν. Αλλ' οι Ελληνες έσπευδον διώκοντες τους φεύγοντες και το λαμπρόν όνειρον του Κολοκοτρώνη ήρχιζε να πραγματοποιήται».
Δυστυχώς ομως μόνο ο Υψηλάντης, ο Νικηταράς και ο Παπαφλέσσας έσπευσαν να υποστηρίξουν τον Κολοκοτρώνη και έτσι οι Τούρκοι απέφυγαν τον αφανισμό ολόκληρης της στρατιάς μέσα σε μία μέρα!

Οι υποχωρούντες Τούρκοι διασπάστηκαν στα δύο. Το πρώτο τμήμα που βάδιζε προς την Κόρινθο δέχθηκε σφοδρή επίθεση από το τους άντρες του Νικηταρά μπροστά στη χαράδρα του Αγίου Σώστη χάνοντας 3 χιλιάδες άντρες. Λέγεται πως ο ίδιος ο Νικηταράς χρησιμποίησε εφτά σπαθιά στη μάχη, γεγονός που του απέδωσε το προσωνύμιο "τουρκοφάγος".
Το άλλο τμήμα με τον Δράμαλη γύρισε στο Άργος ανενόχλητο.

Δε μπορούσαν όμως οι Τούρκοι να καθίσουν πολύ στο Άργος και σχεδίαζαν τη φυγή τους. Ο Κολοκοτρώνης είχε προνοήσει για κάθε ενδεχόμενο αλλά αυτή τη φορά το σχέδιο δε λειτούργησε όπως έπρεπε. Τα τμήματα του γιου του, Γεννάιου Κολοκοτρώνη και του Πλαπούτα έφτασαν πολύ αργά. Οι υπόλοιποι οπλαρχηγοί επιτέθηκαν βέβαια αλλά πολλοί στρατιώτες επιδόθηκαν στη λαφυραγωγία παρά στη καταδίωξη και έτσι ο Δράμαλης κατάφερε και έφτασε στη Κόρινθο με μόλις (sic) χίλιους νεκρούς.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Το κυριότερο αποτέλεσμα της μάχης των Δερβενακίων ήταν πως σώθηκε η Επανάσταση καθώς ήταν ακόμη στα σπάργανά της. Εδραιώθηκε η κυριαρχία των Ελλήνων και θα χρειαζόταν δύο εμφύλιο πόλεμοι, ο εγκλεισμός του Κολοκοτρώνη στη φυλακή και η παρέμβαση της Αιγύπτου για να μπορέσουν οι Τούρκοι να διεκδικήσουν ξανά τη περιοχή. Ο Κολοκοτρώνης έφραξε όλες τις οδούς ανεφοδιασμού προς τη Κόρινθο και έτσι η μεγάλη στρατιά έσβησε μαζί με τον ηγέτης της που πέθανε από την στεναχώρια του. Ο ψυχολογικός αντίκτυπος ήταν επίσης μεγάλος τόσο για τους Τούρκους όσο και για τους Έλληνες. Οι μεν Έλληνες αναγνώρισαν τον Γέρο του Μοριά ως αρχιστράτηγο και πίστεψαν στη νίκη περισσότερο από ποτέ και οι Τούρκοι και μονο στο άκουσμα του ονόματος του έτρεμαν από τον φόβο τους!! Η λευτεριά της Πατρίδος ήταν πλέον κοντά!

ο χορός των παλλικαριών του Κολοκοτρώνη

μετά τη μάχη στα Δερβενιάκια

ΑΙΓΑΙΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Στις 5 Οκτωβρίου ξεσπά ο Α΄Βαλκανικός πόλεμος που φέρνει αντιμέτωπες όλες τις χριστιανικές χώρες της χερσονήσου του Αίμου με τη παραπαίουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία. Τόσο ο Ελληνικός, όσο και ο Σερβικός και κυρίως ο Βουλγαρικός στρατός που φθάνει έξω από τη Κωνσταντινούπολη, πραγματοποιούν λαμπρές νίκες έναντι των Τούρκων αναγκάζοντας τους σε άτακτη οπισθοχώρηση προς υπεράσπιση της Πόλης! Και ενώ οι στρατοί μάχονται σκληρά, το ίδιο σκληρός είναι και ο αγώνας του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού έναντι του Οθωμανικού στόλου που φάνταζε φόβητρο για όλες τις χώρες της Ανατολικής λεκάνης της Μεσογείου. Οι Τούρκοι εκτός των δύο μεγάλων (10.000 τόνων) ωκεα­νο­πόρων θωρηκτών (Χαϊρεντίν Βαρβαρόσσα και Τοργκούτ Ρεϊς) με έξι πυροβόλα των 11 ιντσών και βαρειά θωράκιση, διέθεταν και δύο παλαιότερα θωρηκτά, το Μεσσουδιέ (9.000 τόννοι, δύο πυροβόλα των 9,2 ιντσών) και το παλιό και αργό Ασσάρ-ι-Τεφίκ (5.000 τόνοι, τρία πυροβόλα των 5,9 ιντσών). Όμως το κόσμημα του Οθωμανικού στόλου ήταν τα δύο νεότευκτα και ταχύτατα ημιθωρηκτά εύδρομα που ναυπηγήθηκαν το 1905, το Χαμηδιέ και το Μετζηδιέ.
Ο Ελληνικός Στόλος αποτελούταν από τρία παλαιά Θωρηκτά ( Ύδρα, Σπέτσες, Ψαρά) τα οποία διέθεταν τρία πυροβόλα των 10,8 ιντσών το καθένα αλλά και το καλύτερο πλοίο της εποχής το νεότευκτο θωρηκτό Αβέρωφ, ναυπηγημένο στο Λιβόρνο της Ιταλίας, εκτοπίσματος 10,000 τόνων με τέσσερα πυροβόλα των 9,2 ιντσών. Η ταχύτητα και οι λοιποί νεωτερισμοί του Αβέρωφ (που έλαβε το όνομα του εθνικού ευεργέτη καθώς ο ίδιος ο Αβέρωφ δώρισε στης Ελληνική κυβέρνηση το 1/3 των χρημάτων για την απόκτηση του!), του έδιναν τακτικό πλεονέκτημα έναντι των αντιπάλων πλοίων και αποτελούσε την αιχμή του δόρατος των ναυάρχου Κουντουριώτη. Ο οξυδερκής και τολμηρός ναύαρχος ήταν από τους λίγους που διέκριναν τις πραγματικές επιχειριασιακές δυνατότητες του αναβαθμισμένου πλέον στόλου και επιζητούσε διακαώς μια αποφασιστική μάχη με τον Οθωμανικό στόλο για να τον συντρίψει!
Ο Τούρκος ναύαρχος Ραμίζ Μπέης έχει σταθμέυσει εντός των Δαρδανελίων υπό την προστασία των δύο μεγάλων οχυρών που δέσποζαν στη περιοχή, Σεδούλ-Μπάχρ και Κούμ-Καλέ. Ο Ελληνικός Στόλος βρίσκεται στο φυσικό λιμάνι της Λήμνου, Μούδρο περιμένοντας καρτερικά τον απόπλου των αντιπάλων. Ο Κουντουριώτης ψάχνει να βρει τρόπους να προκαλέσει τους Οθωμανούς και το καταφέρνει με δύο ηρωικές επιθέσεις έναντι δύο ελλιμενισμένων τουρκικών πλοίων. Ο ανθυποπλοίαρχος Βότσης, με το τορπιλλο­βό­λο 11, την νύκτα της 18 Οκτωβρίου μπήκε στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης και κάτω από την μύτη των πυροβόλων του Μεγάλου Εμβόλου, τορπιλλίζει την θωρηκτή κορβέττα Φετίχ-ι-Μπουλέντ. Ο υποπλοίαρχος Αργυρόπουλος με το τορπιλλοβόλο 14, στις 8 Νοεμβρίου το βράδυ μπαίνει στον κόλπο των Κυδωνιών (Αϊβαλί) και βυθίζει το τουρκικό τορπιλλοβόλο που ναυλοχεί εκεί. Οι ενέργειες αυτές είχαν ακριβώς το αποτέλεσμα που περίμενε ο Κουντουριώτης και στις 3 Δεκεμβρίου οι Τούρκοι αποπλέουν από τα Δαρδανέλια και διεξάγεται η ναυμαχία της Έλλης, η οποία είναι περισσότερο μια αψιμαχία καθώς οι ανώτερη τακτική του Έλληνα ναυάρχου προκαλούν σύγχυση στους Τούρκους που σπεύδουν να υποχωρήσουν ξανά στα Δαρδανέλια στερώντας τον θρίαμβο στα ελληνικά πλοία!

Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ


Ο Τούρκος ναύαρχος γρήγορα κατάλαβε πως έπρεπε να αποκόψει το Αβέρωφ από τον υπόλοιπο στόλο αναγκάζοντας τους Έλληνες να διασπάσουν τις δυνάμεις τους. Το βράδυ της 13ης Δεκεμβρίου το τουρκικό θωρηκτό Χαμηδιέ με κυβερνήτη τον Ρεούφ Μπέη, μασκαρεμένο ως Ρωσικό πολεμικό, βγήκε από τα Δαρδανέλια και κατέπλευσε στη Σύρο όπου βομβάρδισε το λιμάνι και άλλες εγκαταστάσεις και συνέχισε τη πορεία του νότια. Η κεντρική διοίκηση έδωσε εντολή στον Κουντουριώτη να καταδιώξει το αντίπαλο πλοίο, μιας και το Αβέρωφ ήταν το μόνο πλοίο που μπορούσε να αναπτύξη μεγαλύτερη ταχύτητα από το Χαμηδιέ. Ο πανέξυπνος Ναύαρχος όμως κατάλαβε τη παγίδα του Οθωμανού αντιπάλου του και αρνήθηκε να υπακούσει. Αντίθετα, με ελαφρότερες μονάδες, απέκλεισε το λιμανι της Σμύρνης αναγκάζοντας τον Ρεούφ Μπέη να ανεφοδιάζεται πλέον από την Αττάλεια ή την Αίγυπτο, απομακρύνοντας τον από τον υπόλοιπο στόλο. Οι Τούρκοι έπεσαν μέσα στην ίδια τους τη παγίδά!
Το πρωί της 5ης Ιανουαρίου 1913 ο Οθωμανικός στόλος (εφοδιασμένος με το λάβαρο του φημισμένου πειρατή Χαϊνεντιν Μπαρμπαρόσα), ανοίγεται στο Αιγαίο αποζητώντας με τη σειρά του την αποφασιστική σύγκρουση. Προπορεύεται το θωρηκτό Μετζιδιέ και αποστολή τους είναι ο αιφνιδιασμός του ελλιμενισμένου Ελληνικού στόλου και βομβαρδισμός του Μούδρου. Το ανιχνευτικό Λέων εντόπισε τις κινήσεις του εχθρού και ενημέρωσε τον Κουντουριώτη. Ο ναύαρχος αντί να σπεύσει να αντιμετωπίσει τους Τούρκους, έδωσε εντολή για πρόγευμα! μια απόφαση που αρχικά μοιάζει περίεργη αλλά είχε τον σκοπό της. Πέραν της ανύψωσης του ηθικού (ο πεινασμένος στρατιώτης δε μπορεί να πολεμήσει), δεν ήθελε να διαπράξει το ίδιο λάθος με τη προηγούμενη ναυμαχία και να δώσει περιθώριο στους Τούρκους να διαφύγουν. Ο σκοπός του ήταν να τους επιτρέψει να ανοιχτούν αρκετά ώστε να μη προλάβουν να διαφύγουν μετά την ήττα! Ετσι και έγινε...
Σε απόσταση 15 μιλίων οι Τούρκοι διακρίνουν τον ελληνικό στόλο που έχει ανοιχτεί για να τους "υποδεχθεί" με μπροστάρη το νεότευκτο θωρηκτό Αβέρωφ! Η έκπληξη των Τούρκων, που ήταν σίγουροι για την επιτυχία του στρατηγήματός τους, ήταν τόσο μεγάλη που το Μετζιδιέ πραγματοποίησε στροφή 180 μοιρών και στράφηκε προς τα μεγάλα θωρηκτά για προστασία!! Η ανώτερη στρατηγική του Κουντουριώτη είχε αρχίσει να αποδίδει.
Όταν οι δύο στόλοι έφθασαν σε απόσταση 8.400 μέτρων, οι Οθωμανοί άρχισαν να βάλλον εναντίων των ελληνικών πλοίων. Από την πρώτη στιγμή είναι φανερό οτι όλα τα πλοία τους συγκεντρώνουν τα πυρά τους στον Αβέρωφ που με προσεκτικούς ελιγμούς καταφέρνει να αποφύγει κάποιο ισχυρό πλήγμα. Οι Έλληνες αντίθετα μοιράζονται : ο Αβέρωφ και το Σπέτσες σημαδεύουν το Μπαρμπαρόσσα, ενώ το Ύδρα και το Ψαρά το Τοργκούτ Ρεϊς. Καθώς η απόσταση έπεσε στα 6.500 μέτρα τα ελληνικά πυρά που είναι πολύ περισσότερο συντο­νισ­μένα και εύστοχα φέρνουν αποτέλεσμα καθώς η ανώτερη εκπαίδευση των ελλήνων ναυτών αρχίζει να αποδίδει καρπούς: στις 11:55 ένα βλήμα των 10,8 ιντσών από το Ύδρα κτυπάει το κεντρικό πυροβολείο του Μεσσουδιέ. Η βαρειά οβίδα τρυπάει τον θώρακα σαν χαρτί και εκρήγνυται ανάμεσα στα στοιβαγμένα πυρομα­χι­κά για τα πυροβόλα των 15 εκατοστών. Η έκρηξη που ακολουθεί είναι φοβερή και όλοι οι υπηρέτες των πυροβόλων σκοτώνονται ή τραυματίζονται. Βαρειά πληγωμένο το Μεσσουδιέ και μέσα σε πυκνούς καπνούς από πυρκαϊές, στρέφει αργά προς τα στενά.
Τέσσερα λεπτά αργότερα μία ομοβροντία του Αβέρωφ βρίσκει το Μπαρμπαρόσσα ολόσωμα. Ένα βλήμα κτυπά τον μεσαίο πύργο του των 11 ιντσών και τον κατα­στρέ­φει σκοτώνοντας το πλήρωμά του από 35 άνδρες. Ένα άλλο ξυρίζει τον ιστό του και στέλνει το ιστορικό λάβαρο στον βυθό του Αιγαίου ενώ άλλα διατρυπούν το λεβητο­στά­σιο και τις υπερκατασκευές του πλοίου. Είναι η σειρά του Μπαρμπα­ρόσσα να στραφεί προς βορράν. Σε τρία λεπτά το ακολουθεί και το σχετικά άθικτο Τοργκούτ Ρεϊς. Kαθώς όμως το τελευταίο καλύπτει την υποχώρηση, συγκεντρώνει πάνω του όλα τα πυρά. Οι Έλληνες πυροβολητές με ακρίβεια και ψυχραιμία γυμνασίων στέλνουν την μία πίσω από την άλλη τις οβίδες τους στο πρώην γερμανικό θωρηκτό Βάϊσσενμπουργκ. Η μπροστινή τσιμινιέρα του πέφτει, η πρυμναία γέφυρά του καταστρέφεται και δύο από τα δευτερεύοντα πυροβόλα του ανατινάζονται. Μία οβίδα εκρήγνυται στο λεβητοστάσιό του σκοτώνοντας πολλούς ναύτες και πλημμυ­ρί­ζο­ντάς το. Το κατάστρωμα του γεμίζει τρύπες και στραβωμένα σίδερα και το πλοίο αρχίζει να παίρνει κλίση.
Ο Ραμίζ Μπέης στέλνει σήμα προς τον στόλο του να επιστρέψουν ολοταχώς στα Στενά, έκαστος για τον εαυτό του! Η μάχη διαρκεί μόλις τριαντα πέντε λεπτά.Ο Κουντουριώτης τώρα δίνει διαταγή για καταδίωξη του εχθρού "πάση δυνάμει". Ο Αβέρωφ αναπτύσσει πάλι ταχύτητα 23 μιλίων και ξεχύνεται πίσω από τον εχθρό που φεύγει κακήν κακώς. Όμως τα γέρικα θωρηκτά Ύδρα, Σπέτσες και Ψαρά δεν μπορούν να ακολουθήσουν παρά τις ηρωϊκές προσπάθειες των μηχανικών τους, πιάνουν μόλις 15 μίλια. Έτσι ο Αβέρωφ με τον Κουντουριώτη απομένουν μόνοι να δώσουν το τελειωτικό χτύπημα. Αποδεικνύουν οτι είναι κάτι παραπάνω από ικανοί.
Η ναυαρχίδα ελίσσεται διαρκώς σε ζίγκ - ζάγκ ακολουθώντας τα εχθρικά πλοία από μικρή απόσταση και ραίνοντάς τα ασταμάτητα με οβίδες. Ο ναύαρχος Ραμίζ, βλέποντας οτι το Τοργκούτ έχει πάρει μεγάλη κλίση από τα νερά που μπήκαν στα ύφαλά του, επιχειρεί να το καλύψη με το δικό του πλοίο. Είναι πραγματικά μία γενναία ενέργεια, αλλά έχει σαν αποτέλεσμα η τουρκική ναυαρχίδα να δεχθεί ένα πραγ­μα­τικό σφυροκόπημα από τα πυροβόλα του Αβέρωφ. Ο πρυμναίος δίδυμος πύργος των 11 ιντσών αχρηστεύεται από ολόσωμο πλήγμα, οι ανελκυστήρες άνθρακος κατα­στρέ­φονται και η τραπεζαρία των αξιωματικών και το αναρρωτήριο ανατινά­ζο­νται. Ένα άλλο βλήμα περνάει στο τορπιλλοστάσιο, σκοτώνει τους χειριστές αλλά σαν από θαύμα οι τορπίλλες δεν εκρήγνυνται. Σε όλο αυτό το διάστημα ο Αβέρωφ κτυπιέται από δύο βλήματα των 11 ιντσών από το Μπαρμπαρόσσα που προκαλούν 1 τραυματία και μικρές ζημιές.
Σαράντα πέντε λεπτά κρατάει το μαρτύριο των τουρκικών πλοίων, μέχρι που στις 2 και μισή το μεσημέρι φθάνουν στο καταφύγιο των στενών. Και όπως τα τουρκικά πλοία χανόντουσαν πίσω από το ακρωτήριο της Έλλης, σαν για αποχαι­ρε­τισμό, τα πυροβόλα των 7,5 ιντσών του Αβέρωφ στέλνουν ένα βλήμα να καταστρέψη τον μεσαίο πύργο του Τοργκούτ.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ


Ο απολογισμός της μάχης για τους Οθωμανούς ήταν τραγικός. Εκατόν ενενήντα νεκροί, πολλαπλάσιοι τραυματίες και βαριές ζημιές σε τρία πλοία, το "Μπαρμπαρόσα", το "Τουργκούτ Ρέις", και το "Μεσουδιέ". Ο ελληνικός στόλος είχε μόλις τρεις τραυματίες και μικρές ζημιές. Ο τουρκικός στόλος δεν βγήκε από τα στενά του Ελλησπόντου για πολλά χρόνια και η Τουρκία κυρήσσει ημέρα πένθους αφού υπογράφει ταπεινωτική συνθήκη ειρήνης με την Ελλάδα. Το μεγαλύτερο όφελος της ελληνικής κυριαρχίας στο Αιγαίο είναι η απαγόρευση μεταφοράς της 8ης τουρκικής Στρατιάς από τη Δαμασκό της Συρίας στη Μακεδονία, που άμα είχε συμβεί ίσως να αποτελούσε το γεγονός που θα άλλαζε τις ισσοροπίες στα Βαλκάνια καθώς η Στρατιά αυτή αριθμούσε 180.000 καλά εξοπλισμένους και εκπαιδευμένους άντρες!
Η νίκη στη ναυμαχία της Λήμνου έδωσε την ευκαιρία στον ελληνικό στρατό να ελευθερώσει τα Ιωαννινα, τη Θεσσαλονίκη καθώς και ολόκληρη την Ήπειρο αλλά και τη πατρίδα του Μεγαλέξανδρου Μακεδονία!

Ο ΜΕΓΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΝΙΝΕΥΙ

12 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 627μ.Χ.

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Η αιώνια διαμάχη μεταξύ των Ελλήνων και των Περσών βρίσκεται ακόμη μια φορά σε κορύφωση. Το έτος 610 μ.Χ. ο αυτοκράτορας Ηράκλειος ανέτρεψε τον τύραννο Φωκά και ανέλαβε την εξουσία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας που πολύ λίγο θύμιζε το πανίσχυρο κράτος του πρόσφατου παρελθόντος. Ο στρατός ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτος, τα κρατικά ταμεία άδεια και η άλλοτε αποτελεσματική διπλωματία είχε αποτύχει παταγωδώς. Οι δύο κυριότεροι εχθροί του Βυζαντίου, Άβαροι και Πέρσες, είχαν συμμαχήσει εναντίον του και απειλούσαν την ίδια την ύπαρξη της Ελληνίζουσας Αυτοκρατορίας. Οι Άβαροι, ένας λαός Μογγολικής προέλευσης, μαζί με τους Σλάβους συμμάχους τους, καταδυνάστευαν τη χερσόνησο του Αίμου και οι Πέρσες προήλαυναν στην Ανατολή.

Το 611 οι Πέρσες επιτέθηκαν στη Συρία και κατέλαβαν την

Αντιόχεια, ενώ το 613 ήταν η σειρά της Δαμασκού. Το 614 έπεσε η Ιερουσαλήμ με τον Τίμιο Σταυρό να αποτελεί πολύτιμο λάφυρο του Πέρση βασιλιά Χοσρόη και τους χριστιανούς κατοίκους της πόλης είτε να σφαγιάζονται είτε να πωλούνται ως σκλάβοι στη μακρινή ανατολή. Σειρά είχε η Μικρά Ασία όπου οι Πέρσες έφτασαν και κατέλαβαν τη Χαλκηδόνα το 616! Οι Άβαροι ενθαρρυμένοι από τις νίκες των συμμάχων τους πλησίασαν το 619 τη Θεσσαλονίκη απειλώντας ακόμα και τη Κωνσταντ

ινούπολη, ερημόνωντας στη κυριολεξία όλη την ύπαιθρο στο διάβα τους!

Ο Αυτοκράτορας απογοητευμένος από την κατάσταση σκεφτόταν να μεταφέρει τη πρωτεύουσα τους κράτους στη βόρεια Αφρική, από όπου καταγόταν η οικογένεια του, αλλά ο δυναμικός πατριάρχης Σέργιος τον απέτρεψε, δίνοντας του σε μορφή δανείου όλο τον πλούτο της εκκλησίας για να αναδιοργανώσει το στρατό και γενικά τη κρατική δομή.

Η πρώτη ενέργεια του Ηράκλειου ήταν να συνάψει ειρήνη με τους Αβάρους καταλάβοντας το απίστευτο ποσό των 150,000 χρυσών νομισμάτων το χρόνο. Παράλληλα ενίσχυσε και τους εχθρούς των Αβάρων, τους Κροάτες και τους Σέρβους, ώστε να μη κινούνται αυτοί ανενόχλητοι στη χερσόνησο του Αίμου. Η Βυζαντινή διπλωματία και Υψηλή Στρατηγική άρχισαν να λειτουργούν και πάλι όπως παλιά!

Σχεδόν ταυτόχρονα ο Αυτοκράτορας οργάνωσε το

σύστημα των Θεμάτων στη Μικρά Ασία. Παραχωρήθηκαν κτήματα σε στρατιωτικές οικογένειες με αντάλλαγμα την υπηρεσία τους στον εθνικό, πλέον, στρατό της Αυτοκρατορίας. Με αυτό το σύστημα συγκεντρώθηκε στράτευμα 120,000 αντρών που στηρίχθηκε για πρώτη φορά στο ιππικό (κατάφρακτους και τοξότες), καθώς οι Πέρσες πολεμούσαν στις πεδιάδες της ανατολής κυρίως ως έφιπποι πολεμιστές και είχαν μεγάλο πλεονέκτημα. Το Πάσχα του 622 ο Ηράκλειος έφτασε στη Καισάρεια και ύστερα από σκληρή εκπαίδευση, ξεκίνησε επικεφαλής του στρατού για τη "μυθική" επέλαση του ανατολικά!

Η ΜΑΧΗ

Δυστυχώς δεν έχουν σωθεί λεπτομέρειες της μάχης οπότε θα ασχοληθούμε με τα γεγονότα που οδήγησαν στη μάχη της Νινευή αλλά και σε όσα ακολούθησαν. Ο Ηράκλειος προήλασε προς την Αρμενία που βρισκόταν πλέον υπό τον έλεγχο των

Περσών. Μετά από παραπλανητικές κινήσεις κατάφερε και ξεγέλασε τον στρατηγό Σαρβαραζά έξω από τη στρατηγική πόλη Σάταλα το 623 και κατέλαβε την πόλη. Ήταν η πρώτη μεγάλη νίκη των Βυζαντινών εδώ και πολλά χρόνια και εξύψωσε το ηθικό των στρατιωτών!

Και ενώ ο Χοσρόης περίμενε τη μεταστροφή του Ηρακλείου προς τα πίσω για να ανακαταλάβει όλα τα εδάφη της Μικράς Ασίας που βρίσκοταν ακόμη στα χέρια των Περσών, ο Αυτοκράτορας επέλεξε να προελάσει κατά της Μεσοποταμίας αφήνοντας τα νώτα του εκτεθημένα σε ανταρτοπόλεμο. Μια κίνηση απαράμιλλης τόλμης και αποφασιστικότητας! Ήξερε πως έχει πλέον τη πρωτοβουλία κινήσεων και δεν ήθελε με τίποτα να τη χάσει. Ήθελε να είναι αυτός που θα έχει τον πρώτο λόγο στη σύγκρουσ

η.

Η διπλωματία όμως των Περσών απέδωσε ακόμη μία φορά. Οι Άβαροι με στρατό 150 χιλιάδων αντρών και δεκάδες πολιορκητικές μηχανές α

πό την Ευρώπη και οι Πέρσες με στρατό 30 χιλιάδων από τη Χαλκηδόνα στήνουν μια απειλητική πολιορκία στη Βασιλεύουσα! Η συννενόηση τους είναι ένας άθλος της στρατηγικής και αναγκάζουν τον Ηράκλειο να διασπάσει τον στρατό του για να σώσει τη Κωνσταντινούπολη. Στέλνει τον αδερφό του Θεόδωρο με το μεγαλύτερο μέρος του στρατού να σώσει τη πόλη και να νικήσει και το στρατό των Περσών στη Μικρά Ασία υπό τον στρατηγό Σαήν. Έστειλε άλλους 12 χιλιάδες άντρες απευθείας στη Κωνσταντινούπολη για την άμυνα της πόλης ώσπου να φτάσει ο Θεόδωρος.

Την άμυνα της πόλης είχαν αναλάβει ο μάγιστρος Βώνος και ο πατριάρχης Σέργιος. Ενώ όλα πήγαιναν καλά για τους αμυνομένους, την 6η Αυγούστου οι Άβαροι κατέλαβαν τη Παναγία των Βλαχερνών και οχυρώθηκαν μέσα σε αυτή! Την επομένη οι πολιορκητές είχαν σχεδιάσει συνδυασμένη επίθεση αλλά ο Βώνος έμαθε τα σχέδια

τους και τους παραπλάνησε. Έβαλε τους άντρες του να στείλουν σήματα και οδήγησε τον στόλο των Αβάρων σε μια επίθεση στο Κεράτιο κόλπο χωρίς νόημα με αποτέλεσμα σε ένα πρωινό να χαθεί όλη η ναυτική δύναμη των επιτιθεμένων!! Η πολιορκία δεν είχε πλέον κανένα νόημα καθώς ο ανεφοδιασμός των πολιορκημένων σε εφόδια και άντρες θα ήταν ανεμπόδιστη.

Ο Χαγάνος των Αβάρων εκτέλεσε τους υπεύθυνους της ήττας και έλυσε τη πολιορκία. Ο στρατός του Θεόδωρου είχε φτάσει έξω από την Πόλη και κυνήγησε τους Άβαρους μέχρι και τον Δούναβη, εκμηδενίζ0ντας τη δύναμη τους. Δεν θα αποτελέσουν ποτέ ξανά κίνδυνο για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία!

Για τη σωτηρία της Πόλης ο Πατριάρχης Σέργιος συνέθεσε τον Ακάθιστο Ύμνο που εψάλλει πρώτη φορά εκείνη την εποχή στη Παναγία των Βλαχερνών!

Στο μέτωπο της Ανατολής, ο αυτοκράτορας έχοντας τη προσωρινή συμμαχία 40 χιλιάδων Τούρκων προήλασε βαθειά στη Μεσοποταμία απειλώντας την ίδια τη πρωτεύουσα Κτησιφώντα. Οι τουρκοι φοβόμενοι τον χειμώνα αποχώρησαν αλλά αυτό δεν πτόησε καθόλου τον Ηράκλειο. Αντίπαλος του αυτή τη φορά ήταν ο στρατηγός Ραζάτης που προσπαθούσε με απέλπιδες προσπάθειες να κρατήσει τον βυζαντινό στρατό μακριά από τη καρδιά της Περσικής αυτοκρατορίας. Οι Βυζαντινοί πέρασαν τον ποταμό Ζάβαρο εκεί που ενώνεται με τον Τίγρη και ήταν έτοιμοι για τη τελική προέλαση. Ο Ραζάτης αποφάσισε να δώσει τότε την αποφασιστική μάχη κοντά στην αρχαία πρωτέυουσα των Ασσυρίων Νινευί, «ου μακράν, και ίσως επ' αυτού του πεδίου των Γαυγαμήλων, όπου ο μέγας Αλέξανδρος ενίκησε τον δεύτερον εκ παρατάξεως τον τελευταίον του πρώτου περσικού κράτους βασιλέα», όπως μαρτυρεί και στην ιστορία τους ο Παπαρρηγόπουλος, την 12η Δεκεμβρίου

627.

Λεπτομέρειες της μάχης δεν έχουν σωθεί. Είναι γνωστό πως οι Πέρσες επιτέθηκαν πρώτοι πιθανόν με βολές ιπποτοξοτών και μετά με επίθεση του βαρέως ιππικού τους. Μαρτυρίες για τη προσωπική ανδρεία του Ηρακλείου, επάνω στο άλογο του τον Δόρκωνα, ενώ είναι υπερβολικές και έγιναν με σκοπό να παρομοιάσουν τον αυτοκράτορα με τον Μέγα Αλέξανδρο, δεν θα πρέπει να καταδικάζονται καθώς είναι γνωστό πως ο Ηράκλειος πολεμούσε

μαζί με τους στρατιώτες του! Το αποτέλεσμα της μάχης ήταν μία κατά κράτος επικράτηση του Βυζαντινού στρατού και η κατάληψη της πρωτεύουσας των Περσών Κτησιφών.

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Ο Ηράκλειος ήθελε να συλλάβει τον Χοσρόη με σκοπό να τερματίσει τον πόλεμο άνευ όρων υπέρ του Βυζαντίου. Ο Πέρσης βασιλιάς παρά το γεγονός ότι διέθετε προσωπικό στρατό 40 χιλιάδων αντρων, απέφευγε τη σύγκρουση με τον αυτοκράτορα σε μια πρωτοφανή κίνηση αναποφασιστικότητας ίσως και δειλίας! Τελικά ο πρωτότοκος γιος του Πέρση, Σιρόης ανέτρεψε και δολοφόνησε τον πατέρα του. Πρότεινε

ειρήνη στον Ηράκλειο με ταπεινωτικούς όρους για τους Πέρσες που ο Αυτοκράτορας δέχθηκε. Παρέδωσε τον Τίμιο Σταυρό και παραιτήθηκε από όλες τις κτήσεις που είχε κατά των Βυζαντινών. Οι Πέρσες μετά από λίγα χρόνια ηττήθηκαν κατά κράτος από τους Άραβες και δεν ξαναενόχλησαν το Βυζάντιο ενώ και η Αυτοκρατορία αποδυναμωνένη από τον σκληρό πόλεμο εναντίων των Περσών έχασε πολλά εδάφη από τη νέα εξ'ανατολών απειλή. Οι άραβες σε λίγα χρόνια θα απειλούσαν και την ίδια τη Κωνσταντινούπολη, αναγκάζοντας την ελληνική πλέον, χάρη στον ευρύ εξελληνισμό του Ηρακλείου, αυτοκρατορία σε έναν ακόμη τιτάνιο αγώνα για την επιβίωση της!

Στον Ηράκλειο δώθηκε ο τίτλος του Μεγαλέξανδρου του Βυζαντίου, ένας τιμητικός τίτλος που χωρίς αμφιβολία του αξίζει. Μαζί με τον Ιουστινιανό, τον Βασίλειο Β΄ και τον Αλέξιο Κομνηνό, θεωρείται από τους σημαντικότερο

υς αυτοκράτορες της υπερχιλιετούς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας!

ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ ΤΗΣ ΝΙΚΗΣ

Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΚΛΕΔΙΟΥ 1014μ.Χ.

Μετά την επικράτηση του αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή το 971μ.Χ. οι Βούλγαροι ανασυντάχθηκαν και υπό τον ιδιοφυή τσάροΣαμουήλ εξαπέλυσαν μία υπέρ πάντων εκστρατεία εναντίων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας για τον έλεγχο της χερσονήσου του Αίμου. Πολιόρκησαν ανεπιτυχώς τη Θεσσαλονίκη, ενώ οι δηώσεις και καταστροφές που προξένησαν στον ελλαδικό χώρο ήταν ανυπολόγιστες αφού έφτασαν μέχρι και τη Πελοπόννησο. Ειδικά ειδεχθής ήταν η τύχη των κατοίκων της Λάρισας. Όσοι δε σφαγιάστηκαν στους δρόμους της πόλης, πουλήθηκαν ως σκλάβοι μετατρέποντας τη πρωτεύουσα της Θεσσαλίας σε ένα έρημο τοπίο. Ο Σαμουήλ είχε ως έδρα του τη πόλη Αχρίδα και η περιοχή γύρω από τις Πρέσπες αποτελούσε την έδρα και το ορμητήριο των Βουλγάρων.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα για τον Σαμουήλ ήταν ο αντίπαλος του, ο Βασίλειος ο Β΄ της Μακεδονικής δυναστείας. Ένας αυτοκράτορας στρατιώτης, πιστός στο καθήκον του, ένας άνδρας που προτιμούσε τη σκηνή της εκστρατείας του παρά τις ανέσεις του παλατιού του. Άξιος συνεχιστής του Νικηφόρου Φωκά και του Ιωάννη Τσιμισκή, ο Βασίλειος πολεμούσε ακούραστα σε Ανατολή και Δύση, πότε τους Άραβες πότε τους Βούλγαρους. Αυτό όμως ήταν και το μεγαλύτερο πρόβλημα για τον Βυζαντινό αυτοκράτορα καθώς δε μπορούσε να συγκεντρώσει τις απαραίτητες δυνάμεις σε κάθε μέτωπο για να δώσει ένα οριστικό τέλος σε μία από τις δύο συγκρούσεις. Μετά τη καταστροφή της Λάρισας αποφάσισε να τερματίσει την 20ετή σύγκρουση του με τον Σαμουήλ επιστρατεύοντας όλες του τις δυνάμεις εναντίον του Τσάρου, επιζητώντας την οριστική επικράτηση του Βυζαντινού στρατού!

Η ΜΑΧΗ

Ο Βασίλειος μετέφερε το στρατηγείο του στις Σέρρες, κοντά στον Σαμουήλ σε μια πρωτοφανή επίδειξη δύναμης και αποφασιστικότητας. Ήθελε να δείξει στον αντίπαλο του πως αυτή τη φορά δεν υπάρχει τρόπος διαφυγής και η επόμενη μάχη θα είναι και η αποφασιστική του μακρόχρονου πολέμου! Ήθελε όμως να εκμηδενίσει και το μεγάλο πλεονέκτημα του βουλγαρικού στρατού που ήταν η ευκινησία και η απίστευτη ικανότητα των στρατηγών του να στήνουν ενέδρες. Είναι χαρακτηριστικό πως όλες σχεδόν οι βουλγαρικές νίκες έναντι των βυζαντινών επετεύχθησαν με τη μέθοδο της ενέδρας και σχεδόν καμία σε μάχη εκ παρατάξεως. Με τη τοποθέτηση του στρατοπέδου του ο Βασίλειος τόσο μπροστά στο (χαώδες) μέτωπο, απόφευγε τις μεγάλες πορείες του στρατού που ήταν δυνατό να οδηγήσουν σε παγίδες του Σαμουήλ.

Το σχέδιο του Βασιλείου ήταν απλό. Προέλαση μέσα από τα στενά της περιοχής Κλειδί (σημ. Ρούπελ) και εισβολή στην ενδοχώρα των Βουλγάρων με άμεση κατάληψη της Αχρίδας και συντριβή του στρατού του Σαμουήλ. Προήλασε σε απόσταση μόλις δύο ωρών από τα στενά και στρατοπέδευσε. Η συνήθης τάξη πορείας του στρατού του ήταν δύο ίλες, μία κατάφρακτων και μία μονόζωνων, να προηγούνται των πεζών και μετά να ακολουθεί ο υπόλοιπος στρατός. Καθώς οι Βούλγαροι είχαν κλείσει τα στενά με πέτρες και ξύλα ο αυτοκράτορας άλλαξε τη διάταξη προέλασης και τοποθέτησε τους πεζούς μπροστά καθώς τα εμπόδια θα ανέκοπταν τον καλπασμό των αλόγων καθιστώντας το μεγάλο πλεονέκτημα τους άχρηστο.

Ο Σαμουήλ ακολουθώντας τη πάγια τακτική του, προσπάθησε να παραπλανήσει τον αντίπαλο του στέλνοντας τον έμπιστο στρατηγό του Δαβίδ Νεστορίτση να επιτεθεί στη Θεσσαλονίκη αναγκάζοντας τον Βασίλειο να διασπάσει τον στρατό του. Ο αυτοκράτορας όμως δεν έπεσε στην παγίδα του αντιπάλου του και παρέμεινε με όλο τον στρατό του στο Κλειδί προσηλωμένος στον στόχο του. Τη πρωτεύουσα της Μακεδονίας υπερασπιζόταν ο στρατηγός Θεοφύλακτος Βοτανειάτης με τον γιο του Μιχαήλ. Στη μάχη που ακολούθησε ο Νεστορίτσης ηττήθηκε κατά κράτος και ο Βοτανειάτης αφού πήρε πολλούς αιχμαλώτους και λάφυρα, βάδισε προς τον αυτοκράτορα να τον συνδράμει στην αποφασιστική μάχη.

Η στιγμή που περίμενε ο Βασίλειος έφτασε καθώς διέταξε τη προέλαση του στρατού του προς το στενό πέρασμα. Οι άνδρες είχαν κοιμηθεί με όλο τον φορώντας τις πανοπλίες και φέροντας τον οπλισμό τους και ήταν έτοιμοι για τη μάχη που σίγουρα θα ξεκινούσε με τη μορφή ενέδρας από τη πλευρά τωνΒουλγάρων σε κάποιο σημείο των στενών. Έτσι και έγινε! Μόλις οι Βυζαντινοί μπήκαν μέσα στα ξύλινα και πέτρινα εμπόδια του δρόμου, οι Βούλγαροι εμφανίστηκαν από τις γύρω κορυφές εκσφενδονίζοντας καταπάνω τους βέλη και πέτρες ενώ το πεζικό του Σαμουήλ πάσχιζε να συγκρατήσει την ορμή των στρατιωτών του αυτοκράτορα. Και το κατάφεραν δύο φορές αναγκάζοντας τον Βασίλειο να υποχωρήσει και να αναθεωρήσει το πλάνο της επίθεσης του. Οι απώλειες ήταν σημαντικές και για τις δύο παρατάξεις αλλά αυτό ευνοούσε τον Σαμουήλ που βρισκόταν σε θέση αμυνομένου.

Το ίδιο βράδυ ο ενεργητικός Βυζαντινός Αυτοκράτορας εκπόνησε ένα τολμηρό σχέδιο. Παρεχώρησε στον στρατηγό του θέματος της Μακεδονίας Νικηφόρο Ξιφία τρεις τούρμες (συντάγματα) και τον διέταξε να καταλάβει το όρος Βαλαθίστα που βρίσκεται νότια του Κλειδίου. Μεγάλο το ρίσκο που ανέλαβε ο Βασίλειος καθώς αυτός ήταν ο τρόπος πολέμου των Βουλγάρων αλλά αν πετύχαινε θα περικύκλωνε τους αντιπάλους του κλονίζοντας ανεπανόρθωτα το ηθικό τους. Η εντολή που είχε ο στρατηγός ήταν μόλις καταλάβει τοόρος να δώσει σύνθημα που ήταν τρία σαλπίσματα.

Ο Ξιφίας κινούμε

νος στο σκοτάδι και με απόλυτη σιγή κατόρθωσε και έφερε εις πέρας τη δύσκολη αποστολή του. Με το ξημέρωμα βρισκόταν στα μετόπισθεν της Βουλγαρικής παράταξης και το μεσημέρι έδωσε το σήμα στον Βασίλειο για επίθεση! Η προέλαση του αυτοκρατορικού σώματος με μπροστάρη τον ίδιοτον Βασίλειο ήταν ακαταμάχητη. Οι στρατιώτες γεμάτοι αυτοπεποίθηση επιτέθηκαν με απαράμιλλο ηρωισμό ενώ οι Βούλγαροι βρισκόταν σε σύγχυση που κατέληξε σε πανικό. Μόνο η φρουρά του Τσάρου παρέμεινε για λίγο στις θέσεις της να πολεμήσει αλλά και ο ίδιος ο Σαμουήλ με τον γιο του και τη προσωπική φρουρά τράπηκαν σε φυγή προς το Πρίλαπο (σημ. Πρίλεπε).

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

Ο απολογισμός της μάχης ήταν ένας θρίαμβος για τον Βασίλειο. Ενώ έχασε χίλιους στρατιώτες και είχε και χίλιους πεντακόσιους τραυματίες, περισσότερους από κάθε άλλη μάχη, ο στρατός του Σαμουήλ ουσιαστικά αφανίστηκε! Από τους 30.000 άντρες μόλις χίλιοι επέστρεψαν στην Αχρίδα και μόλις δώδεκα από τη προσωπική του φρουρά. Δεκαπέντε χιλιάδες βούλγαροι αιχμαλωτίστηκαν από τον βυζαντινό στρατό των οποίων η μοίρα ήταν πολύ σκληρή. Οι περισσότεροι στρατηγοί πρότειναν στον Βασίλειο να θανατωθούν όλοι ενώ ορισμένοι αντιπρότειναν να πουληθούν ως σκλάβοι στην ανατολή. Ο αυτοκράτορας όμως είχε μια πολύ πιο σκληρή απάντηση στον αιώνιο αντίπαλο του

Σαμουήλ. Διέταξε τον χωρισμό των αιχμαλώτων σε εκατοντάδες και τη τύφλωση των πρώτων 99, ενώ ο εκατοστός θα τυφλωνόταν μόνο από το ένα μάτι για να οδηγήσει τους υπόλοιπους στον Σαμουήλ! Μία πολύ σκληρή απόφαση που έχει επικριθεί έντονα από τους ιστορικούς μελετητές. Τα αποτελέσματά της όμως αντάμειψαν τον Βασίλειο. Ο Σαμουήλ μόλις είδε την άθλια κατάσταση των στρατιωτών του έπαθε κατάθλιψη και μέσα σε δύο μέρες πέθανε από τη στεναχώρια του!

Οι διάδοχοι του Σαμουήλ δεν ήταν ικανοί να ανταπεξέλθουν στις δυσκολίες της καταστροφικής ήττας και προτίμησαν να πολεμήσουν μεταξύ τους για τη διαδοχή παρά με τον Βασίλειο. Πολλές πόλεις υποτάχθηκαν, άλλες αμέσως , άλλες με σύντομη πολιορκία. Κάποιες ενέδρες των βουλγάρων στοίχισαν στο Βυζάντιο ορισμένες μικρής σημασίας ήττες, αλλά η κατάσταση ήταν πλέον μη αντιστρέψιμη! Τόσο η νίκη στο Κλειδί όσο και ο θάνατος του Σαμουήλ ήταν η χαριστική βολή στο βουλγαρικό κράτος που ποτέ ξανά δεν απείλησε σοβαρά τη Κωνσταντινούπολη.

Ο τελευταίος πολέμιος του Βασιλείου, στρατηγός Ιβατζής, πιάστηκε αιχμάλωτος από τον θαρραλέο βυζαντινό στρατηγό Ευστάθιο Δαφνομήλη ο οποίος τον ξεγέλασε πως αποστάτησε από τον αυτοκράτορα και μόλις τον πλησίασε του επιτέθηκε και τον τύφλωσε. Ο Δαφνομήλης βγήκε από τον πύργο με τον Ιβατζή στους ώμους και απείλησε του βούλγαρους πως άμα τον εμποδίσουν θα έρθει προς τη σωτηρία ή εκδίκηση του ο ίδιος ο αυτοκράτορας. Τέτοιος ήταν ο τρόμος που ενέπνεε πλέον το όνομα του Βασιλείου στους βούλγαρος που αρκούσε μια απλή αναφορά του για να παραδίνονται χωρίς μάχη.

Έτσι ολοκληρώθηκε το κολοσσιαίο πολεμικό έργο του Βασιλείου, της υποταγής των Βουλγάρων. Στην λαϊκή παράδοση αλλά και στην Ιστορία έμεινε γνωστός με το προσωνύμιο Βουλγαροκτόνος!

ΣΤΗ ΓΗ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΑΡΑΝΤΑΠΟΡΟΥ

9-10 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1912

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Η στρατιωτική και οικονομική καταστροφή του πολέμου του 1897 είχε αφήσει ανεξίτηλα σημάδια τόσο στη πολιτική ζωή όσο και στη καθημερινότητα των Ελλήνων. Οι ειδεχθής όροι της συνθήκης ειρήνης μετά τον ¨Ατυχή Πόλεμο¨ ήταν δυσβάσταχτοι για την εύθραστη ελληνική οικονομία και απειλούσε την ίδια την ύπαρξη του ελληνικού κράτους.

Οι συνθήκες ωστόσο έχουν το 1912 έχουν αλλάξει σημαντικά. Η Ρωσία προωθεί τον πανσλαβισμό και δημιούργησε μια συμμαχία μεταξύ της Βουλγαρίας, της Σερβίας και του Μαυροβουνίου με σκοπό να εκδιώξουν την παραπέουσα Οθωμανική αυτοκρατορία από τα βαλκάνια και έτσι να περιέλθει στην κυριαρχία της ο Βόσπορος και ο Ελλήσποντος. Ο οξυδερκής Βενιζέλος κατάλαβε την ευνοϊκή συγκυρία (παρά την γερμανική υποστήριξη προς τους Τούρκους) και χρησιμοποιώντας την παλαιότερη συμμαχία με τη Σερβία, κατάφερε και ενέταξε την Ελλάδα ανάμεσα στου συμμάχους. Η ευκαιρία για την απελευθέρωση της Μακεδονίας φάνταζε μοναδική. Η Μακεδονία όμως βρισκόταν στο στόχαστρο και της Βουλγαρίας που διέθετε μεγαλύτερο στρατό από την Ελλάδα και ήθελε να εκμεταλλευτεί την παρουσία σλαβόφωνων μειονοτήτων στη περιοχή. Οι Βούλγαροι όμως δέχτηκαν την Ελλάδα στη συμμαχία τόσο γιατί χρειαζόταν ένα μέτωπο στα νότια, στα μετόπισθεν του Οθωμανικού στρατού, αλλά πολύ περισσότερο το Ελληνικό Ναυτικό. Τα ελληνικά πολεμικά πλοία κατάφεραν με την επικράτηση τους στο Αιγαίο να αποτρέψουν τη μεταφορά ενισχύσεων, για λογαριασμό των Τούρκων, με στρατεύματα από την Ασία που θα μπορούσαν να ανατρέψουν την ισχύ πυρός των συμμάχων.

Στις 17 Σεπτεμβρίου ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ διέταξε επιστράτευση και πολλοί Έλληνες προσήλθαν με ενθουσιασμό ως εθελοντές για την απελευθέρωση της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας. Είναι χαρακτηριστικό πως στο στρατό εντάχθηκαν ως εθελοντές 3.5000 Κρήτες, 1.500 Κύπριοι, πολλοί Αιγυπτιώτες, μετανάστες από την Αμερική, καθώς και 2.200 ευρωπαίοι υπό τον φιλέλληνα Ιταλό στρατηγό Ριτσιότι Γαριβάλδι.

Ο ελληνικός στρατός 100.000 αντρών συγκεντρώθηκε στα σύνορα με τη Θεσσαλία και αποτελείτο από 63 τάγματα πεζικού, 32 πυροβολαρχίες και 8 ίλες ιππικού. Αρχηγός του εκστρατευτικού σώματος τοποθετήθηκε ο διάδοχος του θρόνου Κωνσταντίνος, με ένα λαμπρό επιτελείο στρατιωτικών ακολούθων (Δαγκλής, Παρασκευόπουλος, Μεταξάς).

Στις 5 Οκτωβρίου ο ελληνικός στρατός διαβαίνει τη μεθόριο καταλαμβάνοντας με ευκολία τα συνοριακά φυλάκια των Τούρκων και προωθείται με ταχύτητα στη Θεσσαλία. Η πεδιάδα κατέστησε τη προέλαση του στρατού ταχύτατη καθώς όλες οι Τουρκικές μονάδες συμπτήχθηκαν βορειοδυτικά στη τοποθεσία Σαραντάπορο, μεταξύ Ελλασονας και Σερβίων, στο δρόμο που ενώνει τη Λάρισα με τη Κοζάνη. Προς τα εκεί κατευθύνθηκε ο ελληνικός στρατός επιζητώντας μια μεγάλη αποφασιστική νίκη που θα άνοιγε τον δρόμο προς τη Θεσσαλονίκη!

Η ΜΑΧΗ

Ο Τουρκικός στρατός αριθμούσε 35.000 άντρες χωρισμένους σε 43 τάγματα, 35 πυροβολαρχίες και 12 ίλες ιππικού. Επικεφαλής είχε τοποθετηθεί ο Αλβανικής καταγωγής Ταξίν Πασάς. Η τοποθεσία δεν ήταν τυχαία αλλά αποτέλεσμα μελέτης της περιοχής του γερμανού στρατηγού Φον Γκολτς που δήλωνε πως τα στενά θα γινόταν ο τάφος του ελληνικού στρατού. Τα στενά ανάμεσα στα Πιέρια όρη και στα Καμβούνια όρη και είναι μια ανηφορική, επίπεδη και αδενδρή στενή κοιλάδα με ευνοϊκή οπτική επαφή του αμυνόμενου πυροβολικού έναντι οποιασδήποτε επίθεσης. Η αριθμιτική υπεροχή των Ελλήνων δεν έδινε κανένα τακτικό πλεονέκτημα εντός των στενών.

Ο Ταξίν Πασάς παρέταξε τις δυνάμεις του, όπως ήταν φυσικό, σε σταθερή άμυνα άρνησης κάθε προσπάθειας προσπάθειας προώθησης του ελληνικού στρατού. Άφησε δέκα τάγματα ως εφεδρεία και παρέταξε ένα τάγμα στο βορειότερο σημείο της τοποθεσίας στο Λιβάδι.

Οι Έλληνες επιτελείς σκέφτηκαν ένα απλό αλλά ιδιοφϋές σχέδιο. Κάθε μετωπική επίθεση θα ήταν αυτοκτονία, οπότε σχεδίασαν μια ¨χαλαρή¨ προέλαση στο κέντρο από τρεις μεραρχίες πεζικού υπό τη προστασία του ελληνικού πυροβολικού και τη διπλή υπερκέραση της οχυρής θέσης των Τούρκων αξιοπιώντας έτσι με διαφορετικό τρόπο την αριθμιτική υπεροχή που διέθεταν. Από τα αριστερά των Ελλήνων η τέταρτη μεραρχία (Μοσχόπουλος), το απόσπασμα Ευζώνων του Γεννάδη και η ταξιαρχία ιππικού του Σούτσου, έλαβαν εντολή να κινηθούν προς τους Λαζαράδες, ενώ από τα δεξιά ένα απόσπασμα Ευζώνων και η έκτη μεραρχία (Μηλιώτης) θα έκαναν τον δικό τους ελιγμό. Το σχέδιο ήταν καλό αλλά απαιτούσε συγχρονισμό της επίθεσης του κέντρου με τις δυνάμεις υπερκερασμού καθώς και με το πυροβολικό. Αυτός ο συγχρονισμός δεν επετευχθει ποτέ με αποτέλεσμα να κινδυνεύσουν οι τρεις μεραρχίες του κέντρου με αφανισμό αλλά και να καταφέρει να διαφύγει ο τουρκικός στρατός.

Στις επτά το πρωί της 9ης Οκτωβρίου ξεκίνησε η προέλαση των κεντρικών μεραρχιών με καταιγισμό πυρών από το τουρικκό πυροβολικό. Εκεί συνέβηκε το αναπάντεχο! Το ελληνικό πυρολοβικό δεν είχε τοποθετηθεί στο σωστό σημείο και δεν μπορούσε να καλύψει τη προέλαση! Αποφασίστηκε η άμεση προώθηση του πυροβολικού ώστε να μπορέσει να βοηθήσει τη προσπάθεια του πεζικού τουλάχιστον την επόμενη μέρα...

Ενώ οι τρεις μεραρχίες πεζικού συνέχιζαν την επική προέλαση τους μέσα από πυκνά εχθρικά πυρά, δεχόμενες μεγάλη πίεση, οι δυνάμεις που εκτελούσαν τον ελιγμό από τα αριστερά και κυρίως η ταξιαρχία του ιππικού ήταν άφαντες από το πεδίο της μάχης! Η μονάδα ιππικού δεν κινήθηκε καθόλου με πρωτοβουλία του γηραιού διοικητή Σούτσου που αντικαταστάθηκε αμέσως. Η βροχή δυσκόλευε τη προσπάθεια του πεζικού και όλα φαινόταν να πηγαίνουν στραβά στη πρώτη αυτή μάχη για τον Ελληνικό στρατό.

Εκεί όμως οι ικανοί στρατηγοί έδειξαν την αξία τους και βασιζόμενοι στην απαράμιλλη ανδρεία των στρατιωτών τους ανέτρεψαν τη κατάσταση. Ο στρατηγός Παρασκευόπουλος διέταξε την άμεση μετακίνηση του πυροβολικού εμπρός, ώστε να πλησιάσει στα 3 χιλιόμετρα από το μέτωπο όπου και άρχισε το βομβαρδισμό των τουρκικών θέσεων από τις έξι το απόγευμα! Παράλληλα ο μέραρχος Μοσχόπουλος κατάφερε να προωθήσει αρκετά τις δυνάμεις του ώστε να αποτελεί θανάσιμη απειλή για ολόκληρη την εχθρική παράταξη. Οι τρεις κεντρικές μεραρχίες έφτασαν στα χίλια μόλις μέτρα από τα χαρακώματα του εχθρού παρά τη βροχή και τα καταιγιστικά πυρά. Η νίκη πλησίαζε!

Τότε ο Οθωμανός δοικητής πανικοβλήθηκε και διέταξε υποχώρηση μέσα στη νύκτα. Λόγω του σκότους και της βροχής, η υποχώρηση δεν έγινε γρήγορα αντιληπτή από την ελληνική διοίκηση ώστε να προκληθούν πρόσθετες απώλειες για τους Τούρκους. Οι Τούρκοι μέσα στη βιασύνη τους άφησαν πίσω αρκετούς τραυματίες και όλο το πυροβολικό τους. Πέρασαν βιαστικά μέσα από τα Σέρβια εκτελώντας πρόκριτους της περιοχής και δεν στάθηκαν να καταστρέψουν ούτε τη γέφυρα του Αλιάκμονα, αφήνωντας την οδό προς Κοζάνη ανοικτή για το νικηφόρο ελληνικό στρατό.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Το σχέδιο της μάχης ήταν καλό αλλά λιγάκι περίπλοκο για τον ελληνικό στρατό που είχε να δώσει μάχη για αρκετά χρόνια. Παρά τις δυσκολίες πάντως ο θρίαμβος των ελληνικών όπλων ήταν τεράστιας σημασίας. Όχι μόνο εξύψωσε το ηθικό των Ελλήνων αλλά άνοιξε τον δρόμο προς τη Θεσσαλονίκη και ουσιαστικά σε ολόκληρη τη Μακεδονία! Αυτό το ενδεχόμενο θα διπλασίαζε την Ελλάδα σε έδαφος και πληθυσμό και θα ήταν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να βγει η χώρα από το οικονομικό αδιέξοδο. Η ταχύτατη προέλαση όντως των Ελλήνων σε συνδυασμό με την απουσία ισχυρών Οθωμανικών δυνάμεων στη περιοχή χάρισε μια έυκολη νίκη έξω από τα Γιαννιτσά και στη συνέχεια την άνευ όρων παράδοση της Τουρκικής φρουράς της πρωτεύουσας της Μακεδονίας. Οι Τούρκοι είχαν την απειλή των Βουλγάρων κοντά στη Κωνσταντινούπολη και δε μπορούσαν να αποστείλλουν ενισχύσεις στη Θεσσαλονίκη.

Αυτές οι νίκες και η εύκολη κατάληψη της Θεσσαλίας, κεντρικής και δυτικής Μακεδονίας αλλά και της Θεσσαλονίκης, ανέβασαν το πρεστίζ της Ελλάδος στις μεγάλες δυνάμεις αλλά ήταν και η ουσιαστική αφορμή για τον επόμενο μεγάλο πόλεμο του Ελληνισμού, το Β΄Βαλκανικού με αντίπαλο αυτή τη φορά τη προστατευόμενη της Ρωσίας, Βουλγαρία που τόσο επιθυμούσε να κυριαρχήσει στη μεγαλούπολη του Βορρά.